Ao abandonar os combustibles fósiles contaminantes e optar por enerxías renovables e sostibles producidas de xeito compatible cos dereitos humanos, podemos evitar moitos dos devastadores danos relacionados co clima que afectan a miles de millóns de persoas e á natureza en todo o mundo.
28 de abril de 2026
Foto: Faladoiro sobre a transición ecolóxica xusta con Xabier Labandeira (UVigo e IPCC) e Xosé Veiras (OGACLI) moderado por Bibiana Villaverde, organizado por Amigas da Terra, Amnistía Internacional, Ecoloxistas en Acción, Greenpeace e Verdegaia en Vigo en decembro de 2023.
Os combustibles fósiles —carbón, petróleo e gas— están presentes en case todos os aspectos da nosa vida diaria, o que non está exento de consecuencias. A súa produción e uso están impulsado unha crise climática global. A falta de medidas dos nosos gobernos, a pesar de as concluíntes probas científicas, podería ser a maior violación de dereitos humanos interxeracional da historia.
Gobernos de todo o mundo reúnense esta semana en Colombia na primeira conferencia global para a transición máis aló dos combustibles fósiles. Esta reunión sen precedentes representa unha oportunidade crucial para que xurda un grupo de países comprometidos que garanta a adopción dunha folla de ruta para un futuro sen combustibles fósiles.
Ao abandonar os combustibles fósiles contaminantes e optar por enerxías renovables e sostibles producidas de xeito compatible cos dereitos humanos, podemos evitar moitos dos devastadores danos relacionados co clima que afectan a miles de millóns de persoas e á natureza en todo o mundo.
Que relación existe entre o cambio climático e os combustibles fósiles?
Enténdese por cambio climático os cambios en gran escala e a longo prazo nas temperaturas e os patróns meteorolóxicos do planeta. Desde o século XVIII, as actividades humanas son o principal motor do cambio climático. Coa queima de combustibles fósiles, emitimos cantidades cada vez maiores de gases de efecto invernadoiro (GEI) á atmosfera. Estes gases reteñen a calor do sol e dan lugar ao aumento a longo prazo da temperatura media do planeta, o que está a causar fenómenos meteorolóxicos máis frecuentes e graves, como tormentas violentas e inundacións repentinas, así como fenómenos de aparición lenta como secas prolongadas e elevación do nivel do mar.
O mundo quéntase agora con maior rapidez que en calquera outro momento da historia documentada. Segundo os datos sobre emisións globais de 2024, aproximadamente o 69% das emisións globais de GEI proceden do sector enerxético, cando se producen e queiman combustibles fósiles para a xeración de enerxía, para o transporte, procesos industriais e outros usos como calefacción e preparación de alimentos.
Que relación existe entre os combustibles fósiles e os nosos dereitos humanos?
A produción de combustibles fósiles está a impulsar unha crise climática global que aumenta as desigualdades existentes e pon en perigo a moitas persoas e ecosistemas. A contaminación tóxica, os derramos de petróleo e os residuos destas actividades ameazan os dereitos humanos á vida, a saúde, a auga e a alimentación e a unha contorna saudable para millóns de persoas. Os proxectos de combustibles fósiles supoñen a miúdo a apropiación de terras de pobos indíxenas, pisando o seu dereito á libre determinación, os seus medios de vida e o seu patrimonio cultural.
As infraestruturas de combustibles fósiles tamén entrañan riscos para a saúde e os medios de vida de polo menos 2.000 millóns de persoas no mundo que viven preto de lugares de extracción, aproximadamente a cuarta parte da poboación mundial. Os defensores e defensoras que se opoñen a proxectos de combustibles fósiles enfróntase a intimidación, violencia e mesmo a morte cando defenden o noso dereito a un medio natural saudable.
En moitos casos, quen sofre as peores consecuencias do cambio climático son persoas e grupos xa marxinados e cuxos dereitos corren máis perigo. Con todo, o cambio climático prexudicará a case todas as persoas no planeta, ao agudizarse as crises do custo da vida, a inseguridade alimentaria e a degradación ambiental.
Hai cada vez máis indicios de que o sector dos combustibles fósiles coñece desde hai decenios os efectos nocivos da queima de carbón, petróleo e gas e trata de bloquear os intentos de facer fronte ao cambio climático. A pesar da necesidade de abandonar os combustibles fósiles na economía mundial, as empresas do sector dos combustibles fósiles redobraron os seus esforzos para consolidar os beneficios e seguir desenvolvendo as súas actividades nocivas coma se non ocorrese nada. Desde o lavado de imaxe verde ata a incidencia política e as doazóns políticas e os intentos directos de acalar a oposición e debilitar ás defensoras e aos defensores dos dereitos ambientais, o sector utilizou diversas tácticas para maximizar os beneficios mentres proliferan os danos aos dereitos humanos.
A era dos combustibles fósiles debe terminar
Para protexer os dereitos humanos e o noso futuro común, a era dos combustibles fósiles debe terminar. Isto significa a eliminación completa, rápida, xusta e financiada do carbón, o petróleo e o gas, e o fin das subvencións de miles de millóns de dólares aos combustibles fósiles que manteñen vivo este mortífero sector. Só entón poderemos limitar os peores efectos do cambio climático e garantir que o noso planeta está protexido para que tanto as xeracións presentes como as futuras poidan vivir de xeito sostible e con dignidade.
Que barreiras se opoñen á transición para abandonar os combustibles fósiles?
- Inexistencia de regras que freen a extracción e produción de combustibles fósiles: A Convención Marco das Nacións Unidas sobre o Cambio Climático (CMNUCC) e o Acordo de París establecen obxectivos en canto a emisións pero non límites vinculantes á produción de combustibles fósiles, o que permite ao sector, os seus financeiros e os gobernos aliados ampliar a extracción.
- Trampas na arquitectura financeira internacional: Moitos países de baixos ingresos fan fronte a onerosas cargas de débeda que poden inducilos a dedicarse á produción de combustibles fósiles para pagar a súa débeda e impedir que investir en enerxías renovables e en adaptación climática para protexer á súa poboación de danos.
- Dependencia excesiva de financiamento privado para financiar a transición: Os países de altos ingresos, que son os que teñen máis responsabilidade no cambio climático, están a eludir a súa obrigación de proporcionar o financiamento que os países de baixos ingresos necesitan para a acción polo clima. En cambio, recorren ao financiamento privado. En moitos casos, isto sume aínda máis aos países na débeda e limita a súa capacidade para financiar servizos como saúde e educación. O financiamento privado pode axudar a reducir algúns efectos do clima, pero non é adecuada para unha adaptación que pode salvar vidas pero non xera beneficios.
- Acordos comerciais que favorecen os intereses dos combustibles fósiles: Os Estados que intentan introducir medidas para frear proxectos de combustibles fósiles adoitan facer fronte a pagos punitivos ás empresas en virtude de acordos comerciais que favorecen os intereses de investidores estranxeiros.
- Dereitos sometidos a presión: Está a silenciarse ás defensoras e aos defensores dos dereitos ambientais e as comunidades en primeira liña da crise climática. En moitos casos son obxecto de intimidación, ataques e leis restritivas por alzar a voz contra proxectos extractivos. Estas ameazas forman parte dunha ofensiva global contra o espazo da sociedade civil, agravada por leis punitivas dirixidas contra activistas ambientais, supervisión deficiente das empresas e uso crecente de seguridade privada para protexer as infraestruturas de combustibles fósiles.
Que é a Iniciativa do Tratado sobre os Combustibles Fósiles?
A Iniciativa do Tratado sobre os Combustibles Fósiles é unha alianza de Estados e unha rede mundial de organizacións da sociedade civil que propugnan un novo instrumento xurídico vinculante para impulsar unha transición rápida e xusta para abandonar o petróleo, o gas e o carbón. O Tratado sobre os Combustibles Fósiles que se propón podería crear as condicións nas que os Estados teñan capacidade para coordinar o fin das novas exploracións e a expansión da produción de combustibles fósiles, xestionar un abandono gradual xusto da produción existente de acordo coa ciencia e financiar unha transición xusta para traballadores e traballadoras e comunidades afectadas.
Este tratado complementaría o Acordo de París ao abordar o lado da oferta da crise climática e colmar unha lagoa fundamental: os acordos actuais sobre o clima céntranse nas emisións pero non regulan a produción de combustibles fósiles, a pesar de que a extracción é a causa fundamental da crise climática actual. En cambio, numerosos dirixentes mundiais seguen impulsando o aumento da produción de combustibles fósiles, que situou o quecemento global en camiño de superar de forma permanente o obxectivo de 1,5 °C por encima dos niveis preindustriais.
A iniciativa do tratado conta co apoio en continuo aumento do Parlamento Europeo, Estados vulnerables ao clima, cidades, organismos de saúde e organizacións da sociedade civil como Amnistía Internacional.
Como impulsaría o Tratado sobre os Combustibles Fósiles un cambio real?
O Tratado sobre os Combustibles Fósiles proposto céntrase en tres piares:
- Transición xusta: Acelerar un cambio xusto a enerxías diversificadas, accesibles e renovables,
- Non proliferación: Crear as condicións que garantan o final da expansión do petróleo, o gas e o carbón,
- Abandono gradual equitativo: Reducir paulatinamente os combustibles fósiles existentes a niveis seguros, cos países ricos á cabeza e apoiando a outros para que se sumen.
O tratado está a construírse sobre os principios de non discriminación, participación, transparencia, equidade interxeracional e rendición de contas, en consonancia coa Opinión Consultiva da Corte Internacional de Xustiza (CIX) sobre o deber legal dos Estados de protexer o clima para facer efectivos os dereitos das persoas.
Cal é o paso seguinte para o Tratado sobre os Combustibles Fósiles?
A Primeira Conferencia Mundial sobre a Transición para Abandonar os Combustibles Fósiles que se está a celebrar en Santa Marta do 24 ao 29 de abril de 2026 reúne a gobernos, personalidades académicas, sectores privados, sociedade civil e persoas expertas para identificar vías para lograr un abandono gradual xusto desde o punto de vista xurídico, económico e social. A reunión brindará un espazo para coordinar a cooperación, compartir políticas que poñan coto a novos elementos que impulsen a demanda de combustibles fósiles e aceleren a redución gradual planificada das actividades de extracción de conformidade co obxectivo de 1,5 °C de temperatura, confirmado pola Opinión Consultiva da CIX.
A organización da conferencia nun importante porto carboeiro indica que mesmo as economías que dependen dos combustibles fósiles queren facer unha transición xusta, co apoio de países que son grandes emisores históricos como Países Baixos, coorganizador da conferencia. Tras a falta de avances da COP30 no relativo a unha folla de ruta global para o abandono gradual, os organizadores da conferencia (Colombia e Países Baixos) teñen a intención de informar á ONU de calquera avance antes da COP31, que se celebrará este ano en Turquía.
Amnistía Internacional pide que a conferencia dea lugar a un chamamento claro a negociar sen demora un Tratado sobre os Combustibles Fósiles.
Cumio dos Pobos por un Futuro Libre dos Combustibles Fósiles
O Cumio dos Pobos por un Futuro Libre dos Combustibles Fósiles, que se celebra paralelamente á súa homóloga oficial da sociedade civil, tamén congrega a pobos indíxenas, comunidades afrodescendientes, sindicatos, mulleres, activistas xuvenís e comunidades en primeira liña. A Declaración do Cumio fará a súa achega nunha Asemblea dos Pobos distinta o 27 de abril que presentará unha “Folla de ruta dos Pobos” unificada aos gobernos que asistan ao Segmento de Alto Nivel para reclamar unha transición arraigada na xustiza, a equidade, os dereitos humanos e a paz.
Que podes facer agora mesmo?
Desde hai decenios, o sector dos combustibles fósiles e os seus patrocinadores defenden que o desenvolvemento humano require combustibles fósiles. Pero agora sabemos que, co pretexto do crecemento económico, serviron máis ben á cobiza e aos beneficios, violaron os dereitos con case total impunidade e destruíron a atmosfera, a biosfera e os océanos. Debemos levantarnos contra estas prácticas nocivas, opoñer resistencia aos modelos económicos coloniais e extractivistas e á represión dos dereitos que serve de base ao sector dos combustibles fósiles mundial, e esixir que os nosos líderes e lideresas cumpran coas súas obrigacións e compromisos.
Podes axudar pedindo ao teu goberno que apoie a Iniciativa do Tratado sobre Combustibles Fósiles, apoie o alivio da débeda e un novo financiamento público para transicións xustas e protexa os defensores e defensoras e ás comunidades en primeira liña. Podes presionar pola protección social e a adquisición de novas capacidades para as persoas que traballan no sector dos combustibles fósiles e acceso a enerxías renovables producidas de forma sostible para todas as persoas. Unindo as nosas forzas debemos reclamar a aplicación plena da Opinión Consultiva da CIX, que reafirmou que a protección do medio natural é indispensable para a realización dos dereitos humanos.
Os Estados deben emprender o abandono gradual completo, rápido, xusto e financiado dos combustibles fósiles, así como unha transición xusta cara a enerxías renovables producidas de xeito compatible cos dereitos humanos. Amnistía Internacional insta á adopción e aplicación urxentes dun Tratado sobre os Combustibles Fósiles. Esta é a nosa oportunidade para converter o impulso en acción para salvar o noso planeta e o futuro da humanidade.
Un futuro xusto e sen combustibles fósiles é necesario e posible. A humanidade debe triunfar.
